BILETET AV DEG

I Marta Schumanns etterlatte papirer lå denne.
Om det har vært et kåseri eller et innlegg i et skrift, vet jeg ikke.
Det står ikke noe årstall eller andre opplysninger.
Men det er en tekst som fortjener å bli lest.
Hvor mange av oss er det ikke som tenker:
– hvorfor sa jeg ikke, – hvorfor gjorde jeg ikke …

Her er «Biletet av deg»:

Du var langt frå noko einskildtilfelle. Det har imellom brote inn på meg meir påtrengande opplevingar enn dette glimtet av deg. Eg greier berre ikkje få bort biletet. Det har frose fast for meg. Filmen vil ikkje gå vidare.

Eit piggtrådgjerde for gategraving i Østbanestrøket. Kaldrå Osloskodde ulmande med svovelskjær framfor gateljos og billøkter. Folkestraumen frå T-banen subbande i gørrgrått snøtrakk bortetter det smale plankefortauet langsmed gjerdet. Eg bar tungt og gjekk seint, det vart luke i køen framfor meg. Eg hadde vel knapt fått auge på deg elles, meir enn som eit par mannfolkføter dytta tilside inn til gjerdenettingen.

No fanga eg opp heile biletet i eitt, klamra fast til nettingmaskane med nakne fingrar, klengd utor vegen så grundig at det berre hovudet følgde skråninga attover kanten der gjerdet halla mot piggtrådavsluttinga. Underarmen i lostitt frakketweed vergde for augene, med fingrane i halvsprik mot svoveldimma, ikkje knytte, ikkje avslappa, berre etterlatne. Etterlatne der dei hadde gitt opp, i ei siste famling etter nokon eller noko å gripe fast i, noko anna og meir enn eit svikaldt stålgjerde over avgrunnen.

Sjølv om det synlege av andletet ditt nokså sikkert høyrde til eit bygdemenneske, fekk den grå og litt side tweedfrakken meg til å tenkje på klesutdeling meir enn på bygdeavkrok. Fordi det i sytti/åttiårs-Norge knapt fins ein stad så avsides at ein mann omkring dei trettifem ville gå omkring med oklesid tweedfrakk. Men almisse-frakken streka sterkt under den lidinga som eg kunne lese meg til av heile biletet, og mest i det skjegglause underandletet. Der gav munnen aleine eit sterkt signal om smerte. Ein vanleg, litt smal munn, ikkje forvridd på nokon måte, berre med eit såra drag over seg som kanskje verka sterkare fordi kinn og hake var så skuldlaust avrunda over mannstrekka. Det var dette litt tunge over andletet og det tette, men livlaust mattraude håret som sette alderen din til ute i dei tretti ein stad. Ein bygdemann i sine beste år, bortkomen frå alt sitt medrekna seg sjølv, sopt ihop i ein veldedigheitsfrakk og klengd opp på gjerdenetting.

Og vi medmenneska dine, vi stima forbi. Alle i hop, medrekna meg sjølv. Eg bar tungt, eg var seint ute og utrygg på bussruta som skulle frakte meg dit eg var venta. Kva skulle eg ha gjor, kva kunne eg ha gjort, – ei framnd kvinne i alder nærare mor di enn deg, sjølv nokså bortkomen i denne reisekverna av ein by.

Eg fortalde om deg då eg omsider kom i hus, venta visst trøyst i retning av «han var sikkert berre full». Særleg trøyst fekk eg ikkje. I staden bar det bort i ein diskusjon om konflikten mellom samvitet og maktlaus-kjensla. For meg utarta det til halvdrøymde teoriar gjennom ei uroleg natt, omkring råder eg skulle ha prøvd for å hjelpe deg. Det vart ikkje den einaste natta med biletet av deg spøkande i medvitet. Og det har blitt ein del teoriar etter kvart.

Reaksjonen min var knapt nok utslag av morskjensle, ettersom du var i eldste laget til å vere min son. Du minte vel heller om ein eller annan kjenning frå barndommen eller ungdommen min. Kanskje reiv du opp nokoslags bygdesolidaritet i meg. Eg veit ikkje. Eg skulle berre så gjerne ha sett kofferten rett ned i snøgørra, rørt ved armen din og sagt noko til deg. Eg ville vel spurt om du trong hjelp, om det var noko eg kunne hjelpe med. Og du ville vel ha rykt til deg armen og stird forvilla på meg, mumla eitt eller anna uskjøneleg og gått din veg, – i motsett lei, forbi Østbanen og vidare mot kaiene, mot sjøen. I allfall måtte eg tru du kom til å ende på ein kaikant, den kvelden. Du såg ut slik. Og så ville eg aldri tilgi meg at eg uroa deg utan å følgje opp. Ein slik risiko kunne eg ikkje ta.

Men eg kunne ha snudd og gått ned på Østbanen og ringt. Tid ville det ta, med skulderbag, koffert og plastposar, og venting i kø for ledig boks. Og kven skulle eg ringe til? Legevakt eller politi var nok den løysinga eg visste, der og då. Kvar og ein kan tenkje seg dei spørsmåla og motforestillingane eg ville ha møtt. Om eg då ikkje råka på nokon med menneskekjensle sterk nok til å bryte opp frå reglement og omsyn til konsekvensar. Då kunne det vere von om at eit godt menneske ville dukke opp om ei stund og sjå etter deg. Men så ville du visst ikkje vere å finne på staden, etter all den tid det ville ta. Og så var eg like uviss på din lagnad, og dertil hadde eg drege vekslar på menneskelegheita til eit travelt opptatt etatsmenneske. Eg hadde gitt grunn til irritasjon, den røynsle at hysteriske kvinnfolk bør ein ikkje ta hensyn til. Politi eller lækjarkollegene ville kome med sine «kva sa eg», og det gode etats-mennesket ville vakte seg for å gå på limpinnen ein annan gong. Noko slikt kunne eg ikkje risikere.

Sjølvsagt kunne eg ha snakka til deg. «Høyr her,» kunne eg ha sagt, «eg greier ikkje rekke bussen med denne tunge kofferten. Kunne du vere så snill å bere han for meg, dersom du har tid?»

Så ville du vel seie at du var sjuk, du kunne ikkje bere nokon koffert. Då kunne eg kanskje by meg til å få tak i ei drosje til oss begge. Eg kunne be deg passe på kofferten medan eg stal ned på Øsrbanen og stilte i drosjekø. Du måtte ha flytta på deg då, for med kofferten ville du ha sperra plankefortauet heilt, og tvinga folk ut i trafikken. Og ikkje kunne eg vere trygg for at eg fann deg att, når eg omsider kom med drosja. Du kunne rett og slett ha stomla avgarde og late kofferten sigle sin eigen sjø. Det hjelpte jo ingen av oss, og ein slik risiko kunne eg slett ikkje ta.

Men om du altså sa du var sjuk, og eg bad deg bli med og ta drosje til Legevakta, så rusla du i beste fall med meg ned til Østbanen og stilte i kø til vi fekk bil. Eg har berre vondt for å tru at du ville ha meg med inn til lækjaren, når vi omsider kom fram. Og unekteleg ville det vere mest praktisk for meg å køyre vidare og overlate deg til deg sjølv. Dermed visste eg ikkje om du stakk av utan å gå heilt inn. Stikke av ville du vel elles ha gjort i alle høve, til dømes medan eg kava med all denne bagasjen min.

Jo, du var lenge grei slik, du stakk alltid av før vi i ein grublartime kom så langt at eg trong stige fram for godtfolk med deg. Men brått var vi komne inn på Legevekta, begge to. Eg hadde legitimert meg framfor sjukesystrer og lækjarar, og du, – ja, feilte det deg noko så fekk ikkje eg vite det. For du tala roleg og vitugt med lækjaren, og tydeleg nok riste de samdrektig på dykkar to hovud, – over oppskrudde provinsfruer som trur det finst vekeblad-løysingar på eit kva som helst problem dei måtte vase seg bort i, på si spennande utflukt til Tigerstaden.

Så vart eg jo sint og ønska biletet av deg ut og ned. Har eg kanskje ikkje øydd bort mang ein god time med å tulle rundt nede ved Østbanen i tankane, heilt sveitt med koffert og bag og plastposar, og det berre for å gruble ut korleis eg kunne ha hjelpt deg, – utan risiko for å kjenne meg som ein figur frå eit vekeblad, ein dårleg figur som ikkje kunne tenkje seg nokon happy end, ein gong.

Så opnar biletet munnen og slepper ut ei snakkeboble med to ord og eit spørsmålsteikn: Utan risiko?

Ja, nei eg veit jo at eg måtte ha tatt på meg ein viss risiko om eg skulle ha gjort noko i det heile. Det er risikabelt å vere menneske, den klisjeen lyg ikkje. Men skulle eg risikere å bli ståande med ei dårleg vekeblad-rolle, det får vere måte på! Nei la gå, vi får sjå ved neste korsveg.

Ny boble: Neste korsveg?

Kjære du veit då at du er ikkje den einaste. Det er ei kjend sak at det fins mange av dei som har det slitande, ikkje minst mellom innflytta bygdemenneske i byane.

Innflytta?

Ja ja, vi er alle innflytta, særleg i byane. Og det vil alltid vere ein og annan som blir trengd tilside og kjem i vanskar.

Vil vere, seier biletet av deg, riktig strengt. Vil vere?

Nei sjølvsagt vil ingen. Ingen vil at det skal vere slik. Årsaka til at det er blitt slik, den skulle vi nok gjerne ha visst, nokon kvar.

Årsaka!

I allverda, d e n tonen! Kjem du med påbod og no? Må eg då få fortelje deg at det er, nøkternt sagt, svært mange som grublar nettopp over årsaka, eller det konglomerat av årsaker som har ført til materiell og psykisk naud gjennom tidene, vår eiga tid ikkje minst. Eg er faktisk ikkje fri den grublinga sjølv. Det er berre så fortvilt, dette med årsaker. Ein finn alltid spor av årsaker i førevegen for den eller dei som kan slåast fast så nokonlunde i augneblinken. Det er som å prøve å nøste opp eit utal av trådar attende, gjennom den nære fortida vår først og fremst, men raskt vidare attetter gjennom heile soga vår og ut i verda omkring, ja, i heile vår religiøse og verdslege kultur!

Nøste opp!

Du dreg deg attende no. Biletet av deg dreg seg bydande attende og let etter seg denne siste snakkebobla. Det er den eg skal plagast med vidare, tydeleg nok.

Hadde eg berre sett frå meg kofferten og det heile, den kvelden, hadde eg berre tatt risken og gjort noko! Same kva løysing eg hadde prøvd, ingenting kunne ha blitt meir umuleg, meir vekeblad-urealistisk og meir risikabelt med omsyn til å dumme seg ut enn dette patetiske påbodet eg har fått stifta opp i medvitet mitt her.

Og er kanskje dette noko einskildtilfelle? – Nei, dessverre.

 

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *